آمار

این کتاب در قالب یک داستان به آموزش نکاتی از سواد آماری می پردازد که با تایید انجمن آمار ایران و توسط انتشارات فاطمی به مناسبت روز جهانی آمار به چاپ رسیده است.

مطالعه چند صفحه از این کتاب خواندنی و با بیانی شیوا نوشته آقای افشین آشفته

http://www.savadeamari.com/Ashoftehstorybook.pdf

برنامه نویسی یک بررسی

مقدمه: در این قسمت با مطرح ساختن مسأله به­صورت کلی، عنوان طرح و لزوم انجام بررسی برای یافتن راه حل مسأله توضیح داده می­شود.

سابقه طرح: چه بررسی­هایی در این زمینه قبلاً انجام گرفته و چه نتایجی به­دست آمده است معایب و محاسن این بررسی­ها چه بوده است. این بررسی­ها چه ره­آوردی را خواهد داشت که بررسی­های قبلی فاقد آن بوده است.

هدف طرح: هدف طرح باید جوابگوی سوالات زیر باشد:

چه مسائلی را باید دنبال کرد؟ چه حقیقتی است که بر ما مجهول است و می­خواهیم به­وسیله این بررسی آن را کشف کنیم؟- کشف این حقیقت چه از نظر علمی و چه از نظر عملی بر شناخت قبلی ما تا چه حدی می­افزاید؟ یعنی دستاوردهای این بررسی چه مسائلی را می­تواند حل کند.

کاربرد و نتایج بررسی: در این قسمت نتایج و مواردی که به طور مشخص از اجرای طرح انتظار می­رود و نیز استفاده­کنندگان آن، فهرست­وار یا به­گونه­ای تفصیلی شرح داده می­شود.

روش بررسی: در این قسمت چگونگی دستیابی به اطلاعات و داده­های آماری از طریق پرسشگری( سرشماری یا نمونه­گیری)، انجام مصاحبه، تهیه چک لیست، مطالعه کتابخانه­ای، روش تحلیلی و کارشناسی یا دیگر روش­ها به صورت جداگانه یا توأم با یکدیگر تشریح می­گردد.

طرح آمارگیری:‌شرط اساسی در به­دست آوردن نتایج رضایت بخش در هر بررسی آماری از هر چیز تهیه و تنظیم طرح دقیق آمارگیری است که در آن باید هر مرحله از عملیات دقیقاً طرح­ریزی و مشخص شود. باید به­طور واضح معلوم شود که چه اطلاعاتی باید جمع­آوری شود و هدف از این کار چیست و تمام تعریفات و اصطلاحات مربوطه در دستورالعمل توضیح داده شود. پس از آنکه این مرحله از مطالعه کاملاً مشخص شد آنگاه باید دید که از کدام داده­ها می­توان به نتایج دلخواه رسید و بر این اساس جداول نهایی تعیین می­شود و با توجه به این جدول نهایی،‌اقلام و اطلاعات مورد نیاز مشخص می­شود و سپس پرسشنامه تنظیم می­گردد. پرسشنامه باید بر اساس سوالات طراحی شده از قبل طوری تنظیم شود که ابهامی در پاسخ دادن به سوالات آن پیش نیاید. بنابراین طرح آمارگیری باید متضمن طرح فنی نمونه­گیری - دستورالعمل آمارگیری- روش جمع آوری اطلاعات اعم از مصاحبه،‌مکاتبه و اندازه­گیری باشد در طرح فنی باید میدان عملیات (جامعه آماری) کاملاً‌مشخص شود و علاوه بر جامعه آماری فرد جامعه نیز کاملاً‌ تعریف شود به عبارتی باید طبیعت داده­ها که قرار است از واحدهای نمونه جمع آوری شود تعیین گردد.

نباید تصور کرد که سوالات زیاد اطلاعات بیشتری فراهم می­کند تمایل به تهیه پرسشنامه طولانی علاوه بر اینکه پاسخگو را خسته می­کند چه بسا ممکن است کیفیت داده­های جمع­آوری شده را پایین تر بیاورد باید حتی­المقدور از آمارگیری­های چندمنظوره اجتناب کرد.

مطالعه مقدماتی: انجام یک بررسی آزمایشی در مقیاس کوچک برای پی بردن به نواقص احتمالی آمارگیری و تصحیح و تکمیل سوالات پرسشنامه امری ضروروی است. بدین­وسیله می­توان درصورتی­که مسائل حل نشده­ای وجود داشته باشد آنها را بررسی و چشم­اندازهای تازه­ای را کشف کرد در واقع محقق از طریق مطالعه مقدماتی پیش از آنکه همه امکاناتش را بسیج کند میدان تحقیق را دور می­زند و در مقیاسی کوچکتر تمام اشکالات را برطرف می­کند. مطالعه مقدماتی ممکن است به­وسیله پرسشنامه تنظیم شده در یک مقیاس کوچک آزمایش شود و یا اینکه محقق ابتدا بدون طرح نقشه قبلی و با توجه به سوالات مقدماتی طرح تحقیقات کامل­تر و مفصل­تری را تهیه کند. با استفاده از مطالعه مقدماتی می­توان در تخصیص بهینه حجم­های نمونه در طبقات مختلف جامعه نیز اصلاحاتی به­عمل آورد.

مدت زمان تحقیق: در اینجا باید جدول زمان بندی تحقیق بر اساس انجام مراحل بررسی کاملاً مشخص شود یعنی هر بخش از تحقیق چقدر زمان احتیاج دارد. مجموع این زمان­ها به­کلی زمان شروع و خاتمه بررسی را به­دست می­دهد.

نیروی انسانی و هزینه طرح: برآورد تعداد نیروی انسانی لازم برای انجام بررسی مختلف آمارگیری و کارشناسی و مدیریت فنی و اجرایی طرح به صورت نفر- ماه،‌ نفر- روز یا ساعتی. و پیش­بینی هزینه­های مختلف(حق­الزحمه­های کارشناسی و پرسنلی، مسافرت و حمل و نقل، اداری و لوازم مصرفی آموزشی و انتشاراتی و سایر هزینه­های مستقیم) از ضرورت­های اولیه برای شروع و انجام هر طرحی به­شمار می­رود. هزینه­ها باید مبتنی بر واقعیات موجود به­گونه­ای محاسبه شود که در جریان کار، اجرای طرح را با مشکل مواجه نسازد، به عبارتی باید هزینه طرح متناسب با حجم طرح باشد.

پردازش داده­ها و نتیجه­گیری: وقتی کلیه داده­ها جمع­آوری و استخراج گردید آنگاه پردازش و تجزیه و تحلیل داده­ها شروع می­شود برای تعبیر و تفسیر نتایج باید از تمام فنون عددی و نموداری به­طور کامل استفاده گردد بافت نگارها و جداول آماری توأم با نشان دادن همبستگی بین صفات مورد مطالعه و همچنین از آزمون­های آماری به­وسلیه قواعد و فرمول­های علمی برای اثبات روابط متغیرهای مورد مطالعه کمک گرفت و همچنین معرفی دستاوردهای نوین شناخت که تحقیق منشاء آن بوده است و بالاخره ارائه پیشنهادات علمی و عملی در مورد کلیه مطالب بیان شده در بالا باید در اینجا روشن شود و نهایتاً باید نتیجه­گیری شود. به این قسمت باید بیشتر توجه داشت زیرا معمولاً‌ خوانندگان تحقیق قبل از شروع مطالعه یک بررسی نتیجه آن را مطالعه می­کنند و در صورت جالب بودن آن شروع به خواندن کل بررسی و یا قسمتی از آن می­نمایند.

منبع: روش­های آماری،‌دکتر کریم منصورفر، انتشارات دانشگاه تهران، آذر 1371

برای دیدن پرسش­نامه مُد اینجا کلیک کنید.

درباره طرح

طبق بررسی به عمل آمده سهم صنعت نساجی کشور در بازار جهانی رقم یک صدم درصد است. با توجه به روند رو به رشد پدیده مد در کل دنیا، یکی از روش‌های دستیابی به رونق در صنعت نساجی کشور و ایجاد توان رقابتی محصولات آن با انواع خارجی، توجه به موضوع "مد" به عنوان موتور محرک صنعت پوشاک می‌باشد.

در این پژوهش بر اساس نظریه‌های موزینی، اوکاس، پارک، هونگ و داولینگ و سایر مطالب مرتبط با صنعت مد، عوامل موثر بر بازاریابی مد در صنعت پوشاک مورد بررسی قرار می‏گیرند.

 پس از تدوین پرسشنامه نخستین مرحله گردآوری اطلاعات، تعیین چگونگی توزیع و جمع آوری آن است برای این کار دو روش متداول است:

1. تحویل پرسشنامه ها به پاسخ دهندگان به صورت مستقیم

2. پست کردن پرسشنامه ها.

چنانکه پاسخ دهندگان نزدیک به یکدیگر زندگی می کنند به نظر می رسد که تحویل پرسشنامه به صورت مستقیم، سریع تر و ارزان تر است لیکن در شرایطی که پاسخ دهندگان در یک منطقه وسیع جغرافیایی پراکنده باشند بررسی به صورت پستی بسیار مناسب تر است.

برای دانلود فایل PDF طراحی پرسشنامه اینجا کیلک کنید.

نمونه فرم نظرسنجی

  توصیه های زیر که بر اساس تجربه و تحقیق بدست آمده اند در تهیه و تنظیم پرسشنامه به شما کمک می کند:

1/ پرسشنامه را جذاب کنید. یکی از راه های رسیدن به این هدف چاپ پرسشنامه است.

2/ پرسشنامه را صفحه بندی کنید.

3/ سؤال های پرسشنامه را تا حد ممکن به شکل ساده طرح کنید به نحوی که پاسخگویی به آنها آسان باشد.

4/ در ابتدا و انتهای پرسشنامه، نام و نام خانوادگی و آدرسی را که پرسشنامه به آنجا فرستاده شود ذکر کنید.

5/ نحوه پاسخگویی به سؤال ها را خیلی ساده و با حروف درشت ذکر کنید.

6/ در ابتدای هرنوع سؤال یک مثال مطرح و نحوه پاسخگویی به آن را مشخص کنید.

7/ سؤال های پرسشنامه را براساس نظم منطقی مطرح کنید.

8/ در ابتدای پرسشنامه سؤال هایی را مطرح کنید که جالب هستند.

9/ در پرسشنامه هایی که خیلی طولانی هستند سؤالات مهم را در آخر پرسشنامه نیاورید.

10/ از به کاربردن کلماتی که پاسخ دهندگان نسبت به آنها حساس هستند خودداری نمایید.

11/ در هر سؤال اطلاعات را به طور کامل بیان کنید به نحوی که سؤال برای پاسخ دهنده معنی دار باشد.

12/ طول پرسشنامه بر دقت پاسخگویی تأثیر دارد بنابراین در صورت امکان پرسشنامه را مختصر مطرح کنید.به عبارت دیگر در پرسشنامه فقط سؤال هایی را مطرح کنید که در جهت رسیدن به هدف های پژوهش موردنیاز هستند.

ادامه دارد ...

لازم است پیش نویس پرسشنامه قبل از اینکه به صورت نهایی تهیه و تنظیم شود چندین بار و از دیدگاه های مختلف بررسی شود. "دِیلی مَن" پیشنهاد می کند که پرسشنامه قبل از اجرا به صورت آزمایشی برای سه گروه زیر اجرا گردد:

1- گروهی از افراد جامعه که قصد دارید که یافته های پژوهش را به آنها تعمیم دهید.

2- کسانی که نتایج بررسی بوسیله آنها مورد استفاده قرار می گیرند مانند نهادهای اجرایی، مدیران سازمان ها و ....

3- صاحب نظران و متخصصانی که در تهیه و تنظیم پرسشنامه تبحر و تجربه دارند.تذکر: برای ارزیابی پایایی(قابلیت اعتماد Reliability) پرسشنامه، ضریب α کورنباخ باید محاسبه شود برای ارزیابی روایی (اعتبار validity) پرسشنامه اقدام به عرضه پرسشنامه به چندین صاحب نظر و ارزیابی تطابق نظرات آنها می شود.

یکی از روش های محاسبه اعتبار و اعتماد علمی پرسشنامه ها محاسبه "آلفای کرونباخ است". محاسبه این شاخص با استفاده از رابطه زیر امکانپذیر خواهد بود. در این رابطه k تعداد پرسش ها و s_i  انحراف معیار امتیاز پرسش i- ام و سیگما انحراف معیار امتیاز کل پرسش ها است. هرچه این شاخص به ۱ نزدیکتر شود به معنی همبستگی درونی بالاتر و همگن تر بودن پرسش ها خواهد بود.  بدیهی است در صورت پایین بودن مقدار آلفا بایستی بررسی نمود که با حذف کدام پرسش ها مقدار آن افزایش خواهد یافت.  

ادامه دارد...

بیشتر پرسشنامه ها حاوی مطالبی هستند که به منظور اندازه گیری متغیرهای وابسته و مستقل و ویژگی های موردنیاز تهیه و تدوین می شود دستورالعمل هایی که در تنظیم پرسشنامه الزامی هستند به شرح ذیل است:

 1. سؤال های پرسشنامه باید ساده، روشن و دقیق باشند؛ زیرا هنگام پاسخگویی به آنها کسی جهت تعریف و توضیح حضور ندارد.

 2. سؤالات پرسشنامه باید به صورت پاسخ بسته نوشته شود و بهتر است تعداد سؤال های پاسخ باز به حداقل ممکن برسد، امکان دارد پاسخ هایی که به سؤالات باز داده می شود ناتمام و بی ربط باشند. ناخوانایی، غلط املایی و تفسیر پاسخ های باز از دیگر مشکلات سؤال های پاسخ باز می باشند.

 3. به صورت اضافی و به خاطر جلوگیری از اشتباه از سؤالات گُزیده استفاده می شود. سؤال های گزیده به پرسش هایی گفته می شوند که گروه معینی از پاسخ دهندگان به آن پاسخ می دهند. برای مثال با مطرح کردن سؤالی درباره وضعیت تأهل در پرسشنامه می توان پاسخ دهندگان متأهل را شناسایی کرد و سپس پرسش های مربوط به فرزند، یا فرزندان، همسر و سایر موارد را مطرح نمود. هر سؤال گزیده به راهنمایی خاص خود نیاز دارد.

 4. سؤال های مربوط به گذشته را در یک محدوده زمانی مشخص مطرح کنید در صورتی که قصد دارید درباره رفتار گذشته افراد اطلاعاتی کسب کنید، زمان مورد نظر را مشخص کنید. برای مثال این سؤال که چندبار مرتکب تخلفات رانندگی شده اید بسیار مهم است. عدم وجود محدوده زمانی مشخص در چنین سؤال هایی موجب می شود که افراد پاسخ های خود را به زمان های متفاوت نسبت دهند. لذا اطلاعاتی که در این گونه موارد بدست می آید در بهترین حالات فاقد انسجام خواهند بود و در بدترین شرایط به قدری مبهم اند که نمی توان بر اساس آنها دست به تحلیل زد. در محدوده های زمانی که چنین سؤال هایی به کار می روند به صورت زیر باید عمل شود که به صورت عبارت هایی همچون: در 5 سال گذشته، در یک سال گذشته، در یک ماه گذشته و یا اینکه اساساً سؤال کرد چه موقع برای اندازه گیری تعداد دفعاتی که رفتار افراد در آن ارتباط انجام شده است، اغلب محدوده زمانی کوتاه تر مناسب است زیرا پاسخ دهندگان نمی توانند وقوع رفتارهای خود را در زمان های طولانی به یاد آورند.

 5. برای سؤال های حساس چارچوب مناسبی فراهم سازید گاهی اوقات پرسش هایی مطرح می شوند که ممکن است مغایر عقیده، باور، نگرش و مکاتب فکری باشند.

 6. تعدادی از سؤال های پرسشنامه را به ویژگی های فردی و جمعیتی اختصاص دهید. این نوع سؤال ها که بر ویژگی هایی فردی تأکید دارند در قالب پرسشنامه ها مطرح می شود این پرسش ها از مواردی به این شرح تشکیل شده اند: سن، جنس، وضعیت تأهل، قوم و نژاد، تحصیلات، شغل، درآمد و گاهی اوقات مذهب، نوع مالکیت محل مسکونی، ترکیب خانوادگی.

 7. سؤال های پرسشنامه باید یکی از جنبه های هدف و یا فرضیه صورت بندی شده را اندازه گیری کند به منظور تهیه و تنظیم پرسشنامه ای مناسب باید هر یک از سؤال های پرسشنامه هدفی را اندازه گیری کند؛ به عبارت دیگر سؤال باید به شیوه ای تنظیم شود که به کمک آنها بتوان اطلاعات لازم برای پاسخ دادن به سؤال های تحقیق یا آزمون فرضیه های صورت بندی شده جمع آوری کرد.

 8. سؤال های پرسشنامه را با توجه به موضوع پژوهش در ارتباط با خصوصیت جامعه ای که پرسشنامه در آن اجرا می شود تعیین کنید. نظم و ترتیبی که سؤال های پرسشنامه بر اساس آن طرح می شود متفاوت است. ولی در اینکه جای هر سؤالی کجا باشد اتفاق نظری وجود ندارد. بعضی ترجیح می دهند که نکات مربوط به ویژگی های فردی و خانوادگی در ابتدای پرسشنامه و سؤال های حساس در آخر آورده شود و برخی عکس این عمل را انجام می دهند در واقع این پژوهشگر است که باید با توجه به بینشی که در مورد موضوع و جامعه ی پژوهشی خود دارد جای هر سؤال یا نظم و ترتیب آنها را تعیین نماید. چنانچه موضوع اهمیت قابل توجهی داشته باشد بهترین شیوه آن است که پرسش های مربوط به موضوع اصلی را در ابتدا بیاوریم تا بالاترین نسبت پاسخ دهی بدست آید.

 9. صفحه اول پرسشنامه بایست مربوط به نحوه ی پاسخگویی به سؤال ها باشد.

ادامه دارد ...

  الف) هدف: اولین قدم در اجرای زمینه یابی پرسشنامه تهیه فهرستی از هدف هایی است که پژوهشگر قصد دارد به کمک پرسشنامه به آنها برسد؛ تهیه و تنظیم پرسشنامه قبل از داشتن درک روشنی از آنچه که باید حاصل شود تقریباً ناممکن است. تا زمانی که به شکل دقیق روشن نکنیم که به چه نوع اطلاعاتی نیاز داریم، با این اطلاعات چه کارهایی می توانیم انجام دهیم و چگونه هر سؤالی در پرسشنامه در رسیدن به این هدف به ما کمک می کند قادر به تهیه یک پرسشنامه مناسب به سؤال تحقیقی خود نخواهیم بود. در تهیه هدف های پرسشنامه لازم است که روش های تجزیه و تحلیل اطلاعاتی که از اجرای پرسشنامه جمع آوری می شوند مورد توجه قرار گیرند.

ب) بیان مسأله: هدف زمینه یابی پرسشنامه ای توصیف رفتار، طرز تفکر، احساس ویژه یا آزمون رابطه بین دو یا چند متغیر است. برای مثال پژوهشگر ممکن است به توصیف موارد زیر علاقه مند باشد. احساس مردم نسبت به مجازات اعدام برای قاچاق مواد مضر چگونه است؟ چه مقداری اقدام به قاچاق مواد مخدر کرده اند؟ چه مقداری از خانواده خرید کالای معین را در نظر دارند؟ در انتخابات آینده مردم به چه کسی رأی خواهد آورد؟ طرز تفکر کارکنان دولت نسبت به مشاغل چگونه است؟ پژوهشگر ممکن است به آزمون رابطه دو یا چند متغیر علاقه مند باشد برای مثال همبستگی بین اعتماد به نفس و موفقیت شغلی یا رابطه بین سطح درآمد و رضایت شغلی.

ج) تعیین جامعه و انتخاب نمونه: تعیین جامعه در بیشتر موارد در نکاتی همچون اهمیت موضوع، قابلیت تعمیم پذیری، علاقه پژوهشگر و منابع اطلاعاتی مبتنی است جامعه موردنظر، شهرک، شهر، استان، کشور، منطقه آموزشی واحد نظامی یا زیر گروهی از واحدهای ذکر شده نظیر گروه های قومی، مذهبی، سنی و شغلی باشد به علت وسعت زیاد جامعه موردنظر، همیشه مطالعه تمام آن مقدور نیست بعلاوه برای توصیف ویژگی های جامعه موردنظر و آزمون فرضیه در مورد آن نیازی به مطالعه تمام اعضای جامعه نیست. در عوض به انتخاب نمونه ای از اعضای جامعه که معرف و نماینده واقعی آن باشند اقدام می شود.

ادامه دارد ...

  در پژوهش هایی که از پرسشنامه استفاده می شود اعضا نمونه یا جامعه با پر کردن پرسشنامه و بازگرداندن آن به پژوهشگر در مصاحبه ای که خود آن را بر عهده داشته اند شرکت می کنند؛ به همین دلیل سؤال ها و راهنمایی های مربوط به آن باید به اندازه کافی روشن و قابل فهم باشد تا پاسخگو نقش مصاحبه کننده را نیز اجرا کند این گونه پرسشنامه ها را نیز می توان در محل های موردنظر مثل منازل و محل کار اشخاص و اماکن عمومی مثل مراکز خرید و تفریحی و در بین اعضای گروه های موردنظر مثل دانشجویان و پرسنل ارتش و ... توزیع نمود از آنجا که پرسشنامه جنبه  خوداجرایی دارد باید به شیوه ای نوشته یا بیان شود که بتواند افراد موردنظر را مشارکت ترغیب کند. دستورالعمل، سؤال ها و راهنمایی آن باید به گونه ای طرح شود که افراد موردنظر را به ادامه همکاری و برگرداندن پرسشنامه علاقه مند نماید؛ این امر به خاطر عدم حضور مصاحبه گر واقعی برای توضیح بیشتر و تشویق پاسخ دهنده است.

در آرشیو بهمن 86 مطلبی در رابطه با تحقیق زمینه یابی موجود است برای مطالعه آن اینجا کلیک کنید؛ مطالب زیر در پست های آینده ارائه خواهد شد:

مراحل اجرای زمینه یابی پرسشنامه

تنظیم پرسشنامه

بررسی مقدماتی پرسشنامه

طرح پرسشنامه

اجرای پرسشنامه